تبلیغات
وبلاگ تخصصی محیط زیست

وبلاگ تخصصی محیط زیست
دانلود مقالات isi و کتب خارجی- مشاوره انجام پایان نامه کارشناسی ارشد آلودگی محیط زیست
نویسندگان
نظر سنجی
نظر شما درباره وبلاگ چیست؟





صفحات جانبی

پایداری محیط زیست از دیدگاه اسلام

با افزایش توان فن‏آوری‌ها در بهره‏برداری از منابع طبیعی، تعادل زیست محیطی، در دو قرن حاضر به زیان طبیعت بر هم خورده كه پدیده‏ای اسفبار و گاه جبران‏ناپذیر بوده و در ربع قرن اخیر از مرز جامعه گذشته است.

امروزه، جامعه بین‏الملل راه‏حل این معضل را محافظت از محیط زیست می‏داند و در این راه، مایل است از دین كمك بگیرد. این مقاله، می‏كوشد تا شاخص‌های پایداری محیط زیست را از دیدگاه دین بررسی كند

با افزایش توان فن‏آوری‌ها در بهره‏برداری از منابع طبیعی، تعادل زیست محیطی، در دو قرن حاضر به زیان طبیعت بر هم خورده كه پدیده‏ای اسفبار و گاه جبران‏ناپذیر بوده و در ربع قرن اخیر از مرز جامعه گذشته است.

امروزه، جامعه بین‏الملل راه‏حل این معضل را محافظت از محیط زیست می‏داند و در این راه، مایل است از دین كمك بگیرد. این مقاله، می‏كوشد تا شاخص‌های پایداری محیط زیست را از دیدگاه دین بررسی كند. برای این منظور، دیدگاه، متخصصان و كارشناسان به طور عمیق بررسی شد و نتایج نشان داد كه هر آنچه تاكنون تحت عنوان پایداری محیط زیست انجام گرفته، چیزی بیش از فعالیت‌های فنی برای نگهداری از محیط زیست نبوده است. در حالی كه ارزش‌های بنیادی دینی، به دلیل برخورداری از پشتوانه اخلاقی نقش اساسی‏تری در پایداری محیط زیست ایفا می‏كنند. گام‌های پیشنهادی برای رسیدن به این هدف عبارت‏اند از: رعایت تعادل در سیاست‏گذاری‌ها، بها دادن به انسان، تأكید بر آگاه‏سازی افراد و تجدید نظر عمیق در تعهدات و مسئولیت‏پذیری مشترك.

در جنگ انسان با طبیعت كه از انقلاب صنعتی شروع شد، انسان در یكه‏تازی پیروزمندانه خود در صحنه‏های نبرد، از حربه‏های كارآمدی بهره گرفت. نمونه آن استفاده از تولیدات شیمیایی جنگی است كه طبیعت را دیوانه‏وار از بین می‏برد. در این گونه جنگها، تیر خلاص به یكباره زده نمی‏شود؛ بلكه طبیعت، به صورت تدریجی از پا در می‏آید. (1)

حضور سران و مقامات بلند پایه 181 كشور جهان در بزرگ‏ترین گردهمایی سازمان ملل متحد با نام كنفرانس محیط زیست و توسعه، معروف به كنفرانس سران زمین (ریودو ژانیرو) در سال 1992 م بیانگر عمق فاجعه تخریب محیط زیست است؛ فاجعه‏ای كه چهره مصیبت‏بارش هر روز بیشتر آشكار می‏شود و ابعاد دلهره آن، جهان را در بر می‏گیرد.

متفكرین و محققان علوم زیست محیطی، با همكاری سیاستمداران و اقتصاددانان راهی را پیش پای جامعه جهانی قرار داده‏اند كه امروزه از آن با نام توسعه پایدار یاد می‏شود و از جانب سازمان ملل به عنوان راهبرد مطلوب نجات طبیعت به شمار می‏آید؛ (2) راهبردی كه در كنفرانس سران زمین به عنوان الگوی جهانی مطرح شد. برای ترسیم گرایش جامعه بین‏الملل به سمت دین، به منظور پایداری و حفاظت منابع طبیعی و محیط زیست، به پژوهش سه ساله یك هزار دانشمند، درباره ارتباط دین و زیست بوم كه در مركز ادیان جهان در دانشگاه هاروارد امریكا انجام گرفته، می‏توان اشاره نمود. در این پژوهش آمده است كه ادیان باید از نیروی خود برای پایان دادن به بهره‏برداری لجام گسیخته انسان از منابع طبیعی و ایجاد روحیه مسئولیت‏پذیری مشترك برای حفاظت محیط زیست استفاده كنند. (3)

جان. ر. ایورث، استاد دانشگاه كلمبیا، درباره مذهب چنین می‏گوید: «هیچ فرهنگ و تمدنی را در نزد قومی نمی‏توان یافت مگر آن كه در آن فرهنگ و تمدن شكلی از مذهب وجود داشته باشد. »

رودلف باهرو (Rudelf Bahro) نظریه‏پرداز با نفوذ نهضت سبز نیز همه موجودات را بارقه‏ای از رحمت خدا می‏داند. وی رستگاری بومی را مسئله‏ای مذهبی تلقی نموده، از رحمت خدا می‏داند و معتقد است كه بشر نیازمند معنویت و روحانیت و تولد عصر طلایی جدیدی است كه اصالت را در انسان پرورش دهد.

ضرورت گرایش دینی با پایداری و حفاظت منابع طبیعی را مادر (Mother) نیز یادآور شده است. وی به این مسئله استدلال می‏كند كه حفاظت از منابع در فلسفه و مذهب ریشه دارد. (4)

در تأكید بر گرایش به دین، دكتر تاپفر مدیر اجرایی محیط زیست سازمان ملل نیز در گفت وگو با روزنامه همشهری در نیویورك بیان می‏دارد كه «ما می‏خواهیم در زمینه مسائل زیست محیطی با جهان اسلام یك همكاری مناسب و نزدیك داشته باشیم».

ایشان در ادامه می‏افزاید: «اعتقاد راسخ دارم كه ارزشهای معنوی جهان اسلام بستر مناسبی جهت اجرای برنامه‏های لازم جهت حفظ آفریده‏های خدا و تنوع زیست محیطی است». (5)

دیدگاه دین اسلام درباره توسعه پایدار، شایان تحقیق است كه دو عامل زیر، اهمیت این تحقیق را دو چندان می‏كند:

نخست اینكه جریانی موسوم به بیداری اسلامی معتقد است كه اسلام باید به سبب معتبر دانستن دین و دنیا، اساس و روش پیشرفت جامعه در كلیه مسائل اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی، و سیاسی قرار گیرد.

دوم آنكه در بین دانشمندان، به تازگی برخی الگوهای غربی برای توسعه پایدار مطرح شده است كه به شدت به دنبال تحكیم ماهیت غربی به گونه‏ای است كه تمدن اسلام آن را پیش‏تر به عینیت درآورده است.

مطالعه تطبیقی، در واقع روشی است كه به مدد آن، اختلافات و تشابهات دو یا چند دیدگاه درباره پدیده‏ای از طریق مقایسه بیان می‏شود.

به دیگر بیان، مطالعه تطبیقی به منظور دریافت وجوه شباهت یا اختلاف بین دو دیدگاه، امری مفید و ضروری است. با مطالعه تطبیقی، فهم و درك، صیقل می‏خورد و ارتباطی با فرهنگها، زمانها و مكانهای مختلف حاصل می‏شود و طی آن محقق می‏تواند ضمن آشنایی با ایده‏های مختلف و متغیرهای متعدد، دیدگاهش را بهتر و دقیق‏تر تبیین نماید. (6)

در این مطالعه، موضوع پایداری محیط زیست از دو دیدگاه پراگماتیسم و دین مطابقت داده می‏شوند كه این كار به شكل گفتمان صورت گرفته است.

گفتمان در واقع نوعی رابطه خاص بین دوگانگیهای به ظاهر متضاد یا متناقض موجود در بین پدیده‏ها به گونه‏ای است كه این وجوه متقابل و متضاد بتوانند همدیگر را در ایجاد سنتزی متعالی‏تر، تكمیل و جبران نمایند.

دلیل استفاده از گفتمان، دسترسی به فهم كامل‏تر از پایداری است؛ چرا كه بررسی دو دیدگاه، به طور جداگانه مؤثر نیست و دسترسی به یك سنتز كه حاصل هر گفتمان است، میسّر نخواهد بود. (7)

به كمك روش‏های فوق، ابتدا شاخصها معین شد و سپس دو دیدگاه مذكور، به كمك آنها به شكل گفتمان تطبیق داده شد.

مفاهیم پایداری

مفهوم توسعه پایدار از سال 1987 م پس از طرح آن در مجمع عمومی سازمان ملل، مورد پذیرش اكثر كشورهای عضو قرار گرفت. (8)

یكی از پژوهشگران در تبیین تعریفی كه سازمان خوار و بار جهانی (FAO) درباره توسعه پایدار معرفی كرده، می‏نویسد:

«توسعه پایدار به معنای مدیریت و حفاظت منابع پایه و جهت دادن به مقولات فن‏آوری و نهادی به نحوی است كه نیازهای انسانی برای نسلهای كنونی و آینده بشریت به صورت مستقر و پایدار تأمین شود. »(9)

پژوهشگری دیگر توسعه پایدار را این چنین تبیین می‏كند: «توسعه پایدار از نظر زیست محیطی، غیر مخرب، از نظر اقتصادی، پویا و از نظر اجتماعی، قابل پذیرش است. »(10)

سلمان‏زاده، كشاورزی پایدار را نظامی می‏داند كه از لحاظ محیط زیست بی‏خطر، از نظر اقتصادی كارآمد و از دیدگاه انسانی و اخلاقی شایسته جامعه بشری است. (11)

فلسفه توسعه پایدار مبتنی بر اهداف انسانی و درك تأثیر دراز مدت فعالیتهای كشاورزی بر محیط زیست است. بر این اساس، نظامهای كشاورزی عدالت‏جو و حافظ منابع طبیعی ایجاد شد. چنین نظامهایی، آلودگی محیط زیست را كاهش می‏دهند، توانایی اقتصادی را در كوتاه مدت بهبود می‏بخشند و در نهایت پایداری جوامع روستایی و كیفیت زندگی آنان را حفظ می‏كنند.

اصول پایداری

قرن بیستم را در حالی پشت سر نهادیم كه برخی اصول و پندارهای علمی مطرح شده از اوایل تا نیمه قرن حاضر كه شاید در زمره محكمات به شمار می‏آمد، متزلزل و با شك و تردید به آن نگریسته شد.

یكی از مصادیق بارز این تشكیك، مصرف بی‏رویه كود و سموم شیمیایی در كشاورزی است كه تقریباً در كلیه كشورهای جهان، تخریب زیست بومها را به همراه داشته است، در حالی كه تا دهه 70 میلادی برای مصرف هر چه بیشتر آن، یارانه پرداخت می‏شد، ولی اینك برای كاهش مصرف آن جایزه و یارانه پرداخت می‏شود.

با تغییر پندارهای علمی درباره پایداری، اصولی برای پایداری مطرح شد كه براساس دیدگاههای صاحب نظران، اصول مشترك زیر را می‏توان از آنها به دست آورد:

درك ارزش محیط زیست: سرمایه‏های محیط زیست باید به عنوان یك ثروت در نظر گرفته شوند و ارزش آنها به همراه ارزش سرمایه‏های انسانی مورد توجه قرار گیرد.

تداوم پایداری محیط زیست: بهره‏برداری از منابع و حفظ و بقای محیط زیست از مهم‏ترین اصول توسعه پایدار است كه باید تضمین شود.

تعادل: توسعه پایدار از سه بعد زمانی، مكانی و اجتماعی باید مورد توجه قرار گیرد. در توسعه پایدار برنامه‏هایی باید مورد پذیرش قرار گیرند كه از نظر زمانی برای نسلهای كنونی و آینده بشر، از نظر مكانی برای مناطق با امكانات طبیعی و مناطق فاقد امكانات طبیعی و از نظر اجتماعی برای كلیه گروههای اجتماعی، متعادل باشد.

برابری بین نسلی و درون نسلی: توسعه پایدار به این بستگی دارد كه همگان از امكانات توسعه پایدار بهره‏مند شوند و نسل آینده پرداخت كننده هزینه زندگی نسل فعلی نباشد، نسل آتی با نسل حاضر در استفاده از منابع با هم برابر باشند و توسعه یك فرد، جامعه یا نسل نباید باعث محدود شدن امكانات افراد، جامعه یا نسلهای دیگر شود.

كارایی اقتصادی: به این معنا كه در برابر هر نهاده، میزان ستانده متناسب و قابل قبولی از نظر اقتصادی به وجود آید.

براساس تعاریف و اصول فوق، پایداری از دیدگاه دین در چارچوب شاخصهای زیر مورد تجزیه و تحلیل قرار می‏گیرد:

ـ اهداف؛

ـ بهره‏وری و بهره‏برداری؛

ـ تعادل؛

ـ عدالت و برابری؛

ـ انسان؛

ـ مسئولیت؛

ـ آگاهی.

اسلام برای بهره‏گیران از مواهب حیات، قید و شرط فراوانی قرار داده است و در مشروعیت تحصیل و چگونگی مصرف آنها نظارت دقیق می‏نماید. اسلام هم بر نحوه درآمد افراد و هم بر چگونگی مصرف آن نظارت دارد و برای هر دو، شرایطی قائل شده است. (12)

این نظارتها عبارت است از: ادب در به كار بردن منابع؛ ورع در به دست آوردن منابع؛ مصرف كردن صحیح منابع.

به طور كلی، در دین اسلام، تصرف و استفاده از طبیعت براساس سه هدف فوق است.

همچنین از دیدگاه صاحب‏نظران اسلامی، اگر محیط زیست بر محور هوا و هوس مردم قرار گیرد، فساد سراسر آن را فرا خواهد گرفت. از آنجا كه هوا و هوس مردم محدودیت ندارد، اگر قوانین هستی تابع این تمایلات انحرافی قرار گیرد، هرج و مرج سراسر هستی را فرا می‏گیرد.

ابعاد مختلف بحران محیط زیست كه امروزه افكار جهانی را تحت تأثیر قرار داده، حاصل عصیان‏گری بشر در برابر نظام آراسته و صالح جاری در عرصه محیط زیست است. این گونه اقدامات فسادانگیز چه از ناحیه فرد باشد، چه از ناحیه حكومت، در تضاد با خواست خداوند است؛ چرا كه خداوند فساد را دوست ندارد و هرگز در مشیت ازلی نیست كه انسانها فساد كنند. (13) منظور از فساد در روی زمین هر گونه نابسامانی و ویرانگری و انحراف است. (14)

به عبارت دیگر، فساد به هر گونه تخریب و ویرانگری گفته می‏شود كه نظام آراسته و صالح جاری را بر هم زند. (15) از این رو توسعه پایدار به معنای بهره‏برداری از محیط زیست است كه با تضمین بقای زمین همراه می‏باشد.

موضوع مهم این است كه توسعه پایدار باید در حالی كه به حرمت طبیعت و توانایی اقتصادی منابع آن توجه می‏كند، در راه برقراری عدالت اجتماعی گام بردارد. از لحاظ اخلاقی نیز، برای دست‏یابی به توسعه پایدار، لازم است كه سطح زندگی گروههای كم‏درآمد و مستضعف جامعه بهبود یابد و در عین حال، سرمایه نسلهای آینده، دچار صدمه و زیان جدی نشود. بدیهی است كه این موضوع امری خطیر بوده كه به یك تعهد اخلاقی قوی نیاز دارد.




طبقه بندی: اسلام و محیط زیست،
[ دوشنبه 18 مرداد 1389 ] [ 10:12 ق.ظ ] [ سهیلا ]

درباره وبلاگ

لینک های مفید
آمار سایت
بازدیدهای امروز : نفر
بازدیدهای دیروز : نفر
كل بازدیدها : نفر
بازدید این ماه : نفر
بازدید ماه قبل : نفر
تعداد نویسندگان : عدد
كل مطالب : عدد
آخرین بروز رسانی :

تبادل لینک

خرید بک لینک